माझी वाहिनी – लेख ४

मागील भाग वाचण्यासाठी इथे क्लिक करा  
(हा लेख पहिल्यांदा ‘माझी वाहिनी’ या मराठी मासिकात प्रकाशित झाला होता)
‘माझी वहिनी’ मासिकाच्या जानेवारी महिन्याच्या अंकापासून आम्ही वाचकांच्या मनात शेअरमार्केटचे इवलेसे रोप लावले आहे. आता या रोपाने थोडेसे मुळ धरले असेल. २ इवली इवली छोटी पाने उगवली असावीत असे मला वाटते. एक पान ‘DMAT’ चे व एक पान ट्रेडिंग अकौंटचे. आता या रोपाला वेळेवर खत  पाणी घालून त्याचा वृक्ष कसा होईल , ते कसे बहरेल यासाठी विचारपूर्वक एकेक पाउल  पुढे टाकले पाहिजे.
फेब्रुवारीच्या अंकातच मी आपल्याला कबूल केले होते की मी तुम्हाला जुनी शेअर certificates जी पेपर  रुपात आहेत ती DMAT मध्ये म्हणेज इलेक्ट्रोनिक रुपात कशी आणायची याची प्रक्रिया सांगेन. या प्रक्रियेची जशी ‘माझी वहिनी’ च्या वाचकांना उत्सुकता आहे तशी बर्याच जणांना असते हे मला सोसायटीतल्या लोकांशी गप्पा मारताना जाणवलं. तसा त्यांना हि प्रक्रिया समजावून सांगायचा योगायोगही जुळून आला किंवा मुद्दाम सोसायटीतल्या लोकांनी जुळवून आणला असं म्हणा !!
आमच्या सोसायटीचे वार्षिक गेटटुगेदर होते. २ दिवस भरगच्च कार्यक्रम होता. सोसायटीच्या सुचना-फलकावर सर्व कार्यक्रम लिहिला होता. मी सकाळी फिरायला निघाले तेव्हा सुचना-फलकावर माझे नाव वाचले. ‘व्यवसाय-मार्गदर्शन – मार्केट आणी मी : भाग्यश्री फाटक – वेळ सकाळी १०वाजता’
मला थोडासा राग आला. मी सेक्रेटरीकडे गेले तर ते म्हणाले
‘रागावताय कशाला! तुमचा  ‘मार्केट आणी मी ‘ हा ब्लोग वाचला. अहो दुनियेला सांगता तर मग सोसायटी सभासदांनाही थोडेसे सांगा की!
‘बरं, बरं’ म्हणत त्यांची विनंती मान्य करून मी १०वाजता खाली गेले . थोडेसे मेम्बर होते. मी बरयाच शंकांना उत्तरे दिली. आमच्या सोसायटीतले एक सिनिअर मेम्बर भास्करराव मात्र त्यांची जुनी सर्तिफीकेट घेवून आले होते. ती  ‘DMAT ‘कशी करायची याबद्दल त्यांना माहिती हवी होती. त्यांना जी माहिती दिली तीच आता तुम्हाला देते. त्यांना उपयोग झाला तसा तुम्हाला हि होईल हि आशा !!
मी उठले आणी म्हणाले “ नमस्कार सर्व वहिनींचे आणी भाऊजींचे स्वागत. आहे. जे कोणी गेल्या २ भागात गेरहजर असतील त्यांनी जानेवारी व फेब्रुवारीचा ‘माझी वहिनी’ हा अंक वाचा.
भास्करराव म्हणाले –
‘MADAM’ तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे मी ‘DMAT’ आणि TREDING अकौंट उघडले आहेत. जुनी शेअर-सर्टिफिकेट शोधली आहेत. आता काय करायचे ते सांगा.’
त्यांनी ऐकलं आणि आता सर्वजण लक्ष देवून ऐका.
(१)प्रथम एक वही करा . त्यात जुन्या शेअर सरतीफिकेतमधील सर्व माहिती लिहून काढा.
(२)त्या कंपन्या अस्तित्वात आहेत की बंद पडल्या आहेत ते बघा. कधी कधी या कंपन्या डबघाईला आल्या असतील तर उगीचच खटपट करून होते . डोंगर पोखरून उंदीर काढल्याची गत.
(३)जर चालू असतील तर ब्रोकरकडे जावून त्या कंपनीच्या शेअरचा भाव काय चालू आहे ते विचारा. किंवा टी व्ही वर शेअर मार्केटबद्दल ज्या वाहिन्या चालतात त्या वहिनींच्या टिकरवर त्या शेअरचाभाव बघा.
(३) नंतर ब्रोकरकडून ‘DRF’ फार्म घेवून या. ’DRF’  म्हणजेच ‘DEMATEREALIZATION REQUEST FORM’. (मी सर्वांना दाखवण्यासाठी या फार्मच्या कॉपी नेल्या होत्या. त्यामुळे मी सर्वांना त्या दाखवल्या.)
भास्करराव म्हणाले
‘MADAM, शेअर सर्तिफीकेट आहेत तशीच ठेवून शेअर्सचा व्यवहार होऊ शकत नाही कां?’
मी म्हणाले
‘नाही, जर शेअर्सची खरेदीविक्री करायची असेल तर शेअर्सचे ‘DEMATERIALIZATION ‘  झाल्यावरच करता येते. Physical म्हणजेच कागदी स्वरूपात असलेल्या शेअर्सचे रूपांतर ‘ELECTRONIC’रुपात करावे लागते. जशा घरात नोटा असतात त्या आपण बँकेच्या खात्यावर जमा करतो तेव्हा आपल्या अकौंटवर ते पैसे दिसतात. तसेच याही बाबतीत आहे.
‘ISIN’ नावाचा एक नंबर प्रत्येक शेअरला दिलेला असतो .हा नंबर ‘UNIQUE’ असतो. ‘इसीन’ (INTERNATIONAL SECURITIES IDENTIFICATION NAMBAR).  हा ‘IN’ व पुढे १० अंक असा १२आकडी असतो.  ‘DMAT’ केलेल्या शेअर्सना ‘DISTINCTIVE’ नंबर किंवा ‘CERTIFICATE ‘ नंबर किंवा ‘FOLIO’ नंबर नसतात.
(४) शक्यतो सर्व फार्म इंग्लिशमध्ये आणी ‘CAPITAL LETTERS ‘  मध्ये भरा.
(५) फ्री सिक्युरिटीस आणी ‘LOCKED IN SECURITIES’ साठी व वेगवेगळ्या लॉक-इन पिरीयडसाठी वेगवेगळे ‘DRF’ फार्म भरा .लॉक-इन शेअर्सची उदाहरणे म्हणजे कर्मचार्यांना दिलेले सवलतीच्या दरात किवा मोफत दिलेले शेअर्स तसेच कंपनी प्रमोटर्सनी घेतलेले शेअर्स. असे शेअर्स शेअर्सहोल्डर्स विशिष्ट कालावधीसाठी विकू शकत नाहीत. आणखी उदाहरणे द्यावयाची तर ‘VENTURE CAPITAL FUND’ ला अलोट केलेले शेअर्स.
(६)DEMATEREALISATION’ असा शिक्का मारा किंवा हाताने लिहा.या सर्व फार्म्सची आणी शेअर सर्तीफिकेटची ‘ZROX’ कॉपी मात्र तुमच्याजवळ रेकार्डसाठी ठेवण्यास विसरू नका.
(७)हे सर्व फार्म्स तुमचा ‘DMAT’ अकौंट ज्या ब्रोकर किंवा डीपी कडे असेल त्याच्याकडे द्यावा.
(८)ब्रोकर किंवा डीपी ‘DRF’ तसेच त्याला जोडलेली सर्व कागदपत्रे चेक करून ‘REGISTRAR AND TRANSFER AGENT’ म्हणजेच RTAकडे पाठवतो.
(९)RTA शेअर सर्तीफिकेट बरोबर आहेत हे तपासून त्यातील शेअर्सचे ‘DEMATEREALIZATION’  कन्फर्म करतो . या नंतर शेअर्स ‘DMAT’ अकाउन्तमध्ये जमा होतात आणी ती  शेअर सर्तीफिकेट‘DISTROY’ केली जातात.
शेअर्स ‘DEMATEREALISED’ करण्यासाठी चार्जेस आकारले जातात. हे चार्जेस वेगवेगळ्या ब्रोकर व डीपीकडे वेगवेगळे असतात आणी वेळोवेळी ते बदलले जावू शकतात म्हणून त्यांची यादी मी देत नाही.
आपल्या चुकीमुळे किंवा अन्य काही कारणांमुळे ‘DRF’  RTA  किंवा कंपनीने रिजेक्ट केल्यामुळे परत आला  तर ‘REJECTION’ चार्जेस आकारतात.
भास्करराव इतकं सगळ ऐकून म्हणाले – ‘अहो पण एवढी कटकट करण्यापेक्षा कोणा एजंटला कमीशन दिले तर हे काम होत नाही कां?’
मी हसून म्हणाले – ‘ नाही होत हो. ‘DMAT’ अकौंट उघडावाच लागतो.’
भास्कररावांच अजून समाधान झालेलं नव्हतं – ‘तुमच्या माहितीप्रमाणे कुणाचे शेअर्स काही कारणाने रिजेक्ट होऊन परत आले कां ?’
‘ हो! हो! त्यात विशेष असे काही नाही. कधी कंपनीचे नाव बदलले , कधी एका कंपनीच्या दोन कंपन्या झाल्या म्हणून, कधी एका शेअरचे दोन किंवा अधिक शेअर्समध्ये विभाजन झाले म्हणून, किंवा सही जुळत नाही म्हणून अशा अनेक कारणांमुळे ‘DRF’ रिजेक्ट होऊन परत येतो. रिजेक्शनबरोबर आलेल्या पत्रामध्ये रिजेक्शनचे कारण लिहिलेले असते . त्यासाठी तुम्हाला तुमच्याजवळ असलेली जुनी शेअर्स सर्तिफीकेत पाठवून किंवा रिजेक्शनबरोबर आलेल्या पत्रानुसार आपण कारवाई केली तर कंपनी तुम्हाला जरूर ती  शेअर सर्तिफीकेत पाठवून देते. ही नवीन सर्तिफीकेत ‘DRF’ बरोबर वर दिलेल्याप्रमाणे प्रक्रिया करून पाठवलीत  की तुमचे शेअर्स ‘DEMATEREALISE’ होवून तुमच्या ‘DMAT’ अकौंटला  जमा होतील.
तुम्ही इष्टापत्ती समजून ही सगळी प्रक्रिया केल्यास रद्दीत पडलेल्या शेअर सर्तिफीकेटचे सोने होते. यासाठी आपण थोडीशी चिकाटी व वेळ देवून पत्रव्यवहार करावा लागतो.
अहो भास्करराव ऐका – माझ्याकडे मालतीबाई संगीताच्या क्लासला येत असत त्यांच्या वडीलांनी त्यांच्या नावावर काही शेअर्स घेतले होते. संकटकाळी आपल्या मुलीला आधार होईल हीच त्यामागची भावना ! पण मालतीबाईना शेअर्समधला ‘ओ ‘ की ‘ठो ‘ समजत नव्हता. त्यामुळे ते शेअर्स तसेच पडून होते. त्यांनी कंटाळा न करता सर्व प्रोसीजर केली. मला जमलं तेवढ मी त्यांना प्रोत्साहनआणि वेळोवेळी मार्गदर्शन केले. त्यांनी त्याप्रमाणे ‘DMAT’ अकौंट उघडून शेअर्स ‘DEMATEREALISE’ करून विकले. त्यांना पुरेसे पैसे मिळाले आणि त्यांच्या वडीलांचा उद्देश साध्य झाला. कागदाला सोन्याची किमत आली असं म्हणा ना!!. आता त्यांच्याकडे जे शेअर होते त्या कंपन्या चालू होत्या आणि शेअरचा भाव पण चांगला होता हा नशिबाचा भाग. पण तुम्हीसुद्धा भास्करराव हे सगळं कराआणि बघा तुमच्या नशिबात काय आहे बघा तुमच्यापण कागदचं सोनं होतंय का?
तेव्हढ्यात अजून एक सिनिअर मेम्बर कुलकर्णी उभे राहिले आणि मला म्हणाले
‘मी ब्रोकरच्या ऑफिसमध्ये ट्रेडिंग अकौंट उघडावयास गेलो होतो तर त्यांनी मला ‘POWER OF ATTORNEY’ चा फार्म दिला आणी हा फार्म भरून द्यावा लागेल असं सांगितलं. मला थोडी शंका आली आणि समजलं नाही कि काय करू. तुम्ही मला ‘ POWER OF ATTORNEY’ बद्दल काही सांगू शकता का?
त्यांना सांगितलं आणि तुम्हालाहि सांगेन पण त्यासाठी तुम्हाला ‘माझी वहिनी ‘ चा मे महिन्याचा अंकाची वाट बघावी लागेल..
पुढील भाग वाचण्यासाठी इथे क्लिक करा

2 thoughts on “माझी वाहिनी – लेख ४

  1. Pingback: माझी वाहिनी – लेख ३ – महिला दिन विशेष | Stock Market आणि मी

  2. Pingback: माझी वाहिनी – लेख ५ – चक्रव्यूह ‘Power of Attorney’ चा  | Stock Market आणि मी

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.