माझी वाहिनी – लेख ५ – चक्रव्यूह 'Power of Attorney' चा 

मागील भाग वाचण्यासाठी इथे क्लिक करा  
(हा लेख पहिल्यांदा ‘माझी वाहिनी’ या मराठी मासिकात प्रकाशित झाला होता)
आमच्या ‘सुखसमाधान ‘ सोसायटीचे गेट-टू-गेदर मस्त झाले.  मी सोसायातीतल्या सभासदांना शेअरमार्केट्ची ओळख करून दिली. सभासदांच्या शेअरमार्केटविषयींच्या शंकाचे निरसनही केले . परंतु कुलकर्णीच्या मनातील ‘POWER OF ATTORNEY’(POA)’ ची भीती वेळेच्या अभावी त्या दिवशी दूर करू शकले नाही.
महाशिवरात्रीच्या सुट्टीची संधी साधून भास्करराव व कुलकर्णी सकाळी सकाळीच आमच्या घरी दत्त म्हणून हजर झाले
‘काय madam येऊ का ?’  दारावर  टकटक करीत कुलकर्णीनी विचारले. ‘आज मार्केटला सुट्टी असेल आज मलाही सुट्टी आहे त्यामुळे विचार केला तुमच्याकडून ‘POA’ ची माहिती करून घ्यावी’
मी म्हटल  “या ना  या, बसा. पाणी घ्या. मी तुम्हालाही सांगेत व आमच्या ‘माझी वहिनी’च्या वाचकांनाही सांगते.  ‘POWER OF ATTORNEY’(POA) हे शब्द ऐकले तरी गोंधळून जाऊ नका.  ही पाहिले तर एक सोय नाहीतर गैरसोय होय. एक दुधारी शस्त्र म्हणा ना. ‘POA’ हे काय गौडबंगाल आहे हे मी आज आपल्याला सविस्तर सांगणार आहे.
अहो, प्रत्येक गोष्ट करण्यासाठी आपल्याला वेळ मिळतोच असे नाही. कधी कधी एकाच दिवशी एकाच वेळी अनेक गोष्टी कराव्या लागतात. त्यावेळी आपण प्राधान्य कशाला द्यायचे हे ठरवतो. कोणत्या गोष्टी दुसऱ्यावर सोपवता येतील व कोणत्या गोष्टी स्वतःच केल्या पाहिजेत हे ठरवतो. ज्या गोष्टी आपण दुसऱ्यावर सोपवतो त्या गोष्टी त्या व्यक्तीला स्वतःच्या वतीने करावयास सांगतो . कधी कधी हे तोंडी सांगतो तर कधी कधी हे लेखी सांगतो. जर या लेखी सांगण्याचे कायदेशीर दस्तऐवजात रुपांतर केले तर ती ‘POA’ होते.
आता नेहेमीचे उदाहरण घ्यायचे झाल्यास आपण घरात कामाला बाई ठेवतो, माणूस ठेवतो, त्याच्याकडे घराची किल्ली देतोच ना ! पण आपण ही गोष्ट करताना काळजी घेतो. हल्ली तर कामवाल्यांकडून रेशनकार्डची कॉपीसुद्धा घेतो. त्याचप्रमाणे शेअर्सचे व्यवहार करताना तुम्ही व्यक्तीशः हजर  राहू शकत नसल्यास ‘POA’ देणे सोयीचे ठरते. आता तुम्हाला कळले असेल की ‘POA’म्हणजेच एका व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीला दिलेले लेखी कायदेशीर अधिकारपत्र होय.
खरे पहाता ही एक सोय असते, परंतु ही सोय कधी कधी गैरसोय ठरते घातक ठरते. म्हणजेच  रोगापेक्षा उपाय जास्त त्रासाचा ठरतो. लोकांच्या मनात कायदेशीर बाबी , त्यासाठी येणारा खर्च होणारी कटकट व जाणारा वेळ याविषयी भीती नसते पण ‘POA’ चा होणारा गैरवापर कायम सतावतो.
आता शेअरमार्केटच्या बाबतीत ‘POA’चा वापर का सुरु झाला ते पाहू. एखादी व्यक्ती शेअर विकते. शेअर विकल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी दुपारी ३ वाजेपर्यंत त्याची ‘INSTRUCTION SLIP ‘ तुमचा‘DMAT’ अकौंट ज्या ब्रोकरकडे किंवा ‘DEPOSITORY PARTICIPANT’ (DP) कडे असेल तेथे द्यावी लागते. जर तुम्ही ही ‘INSTRUCTION SLIP’ वेळेवर दिली नाहीत तर तुमचा माल म्हणजेच शेअर्स  शेअरमार्केटमध्ये विक्रीला आले  नाहीत असा त्याचा अर्थ होतो . त्यामुळे तुम्ही विकलेल्या शेअर्सचा लिलाव होतो. तुम्हाला आर्थिक नुकसान सहन करावे लागते. तुम्ही जर तुमच्या  ब्रोकरला‘POA ‘दिली असली तर हे काम ब्रोकर करतो व शेअर्सचा लिलाव व त्यामुळे होणारे नुकसान टळते.
आता याचीच दुसरी बाजू पहा , तुम्ही शेअर्स खरेदी केले तर त्याचे पैसे चेकने दुसरे दिवशी द्यावे लागतात. चेक चौथ्या दिवशी पास होतो व रक्कम शेअर्स विकणारयाला मिळते व शेअर्स तुमच्या‘DMAT’ अकौंटवर जमा होतात. पण समजा काही कारणाने तुम्ही चेक देऊ शकला नाहीत व ब्रोकरला फोन करून सांगितले तर ब्रोकर चांगुलपणाने व एवढ्या दिवसाच्या संबंधामुळे २-३ दिवस चेकसाठी थांबतो. परंतु कधी कधी लोक शेअर्स खरेदी करतात व दुसरे दिवशी मार्केट पडू लागले की शेअर्स महाग पडलेत. आता खरेदी केलेली शेअर्स स्वीकारुया नको आणी शेअर्ससाठी द्यावयाचा चेकही देऊया नको असा विचार करून चेक देत नाहीत. अशा वेळी जर ‘POA’  ब्रोकरला दिली असेल तर ब्रोकर त्या ‘POA’ चा उपयोग करतो व चवथ्या दिवशीपर्यंत वाट बघून ते शेअर्स विकतो. शेअर्स विकून आलेले पैसे व ग्राहकाकडून यावयाचे पैसे यात जो फरक असेल तेवढी रकम तुमच्या डीपौझीटमधून वजा करतो.किंवा तुम्हाला चेक देतो. शेअर्सची रक्कम मोठी असते त्यामुळे ब्रोकर स्वतःच्या खिशातून ती रकम भरू शकत नाही.अशा प्रकारे ‘POA’ मुळे  ब्रोकरचीही  बाजू सुरक्षित होते.
जर ‘POA’ मुळे एवढी सोय होते तर मग लोक ‘POA ‘ द्यायला एवढे का घाबरतात? उत्तर – ‘POA’चा होणारा गैरवापर.
भास्करराव म्हणाले “माझ्या मित्राला  न कळवता, न विचारता, त्याची  परवानगी न घेता त्याच्या  नावावर असलेले शेअर्स ब्रोकरनी विकून टाकले. जेव्हा त्याने त्याच्या  ‘DMAT’ अकौंटचे स्टेटमेंट पाहिले  तेव्हा त्याच्या ध्यानात आलं कि आपल्या अकौंटवर काही शेअर्स दिसतच  नाहीत. तेव्हा त्याला  धक्का बसला’
‘ अहो भास्करराव पण आता एक तर  काळ बदललेला आहे. एवढे घाबरून जाण्याचे कारण नाही. शेअर्स खरेदी वा विक्रीसाठी तुम्हाला ‘CONTRACT NOTE CUM BILL’ तसेच तुमच्या ‘DMAT’अकौंट चे स्टेटमेंटही मिळू शकते .हे तुम्ही आपल्या ब्रोकरकडून हक्काने मागू शकता .असे काही घडू नये म्हणून सरकारने आणी ‘SECURITIES EXCHANGE BOARD OF INDIA’ (SEBI)ने बरयाच उपाययोजना केल्या आहेत.
पण जर व्यवहारात गलथानपणा असेल तरच असं होतच भास्करराव! किंवा काही वेळा ब्रोकर आणी क्लायंट काही ठराविक ‘PERCENTAGE ‘ पैसे भरून व्यवहार करत असतात. अशा वेळी ब्रोकरच स्वतःच्या मताने  खरेदी-विक्री करतो . जर मार्केट कोसळू लागले तर होणारे नुकसान टाळण्यासाठी ब्रोकर शेअर्स विकून टाकतात.
भास्कररावांच अजून समाधान झालेलं नव्हत – ‘ अहो MADAM   ब्रोकर आमचे शेअर्स विकतोच कसे हो?’
‘हे बघा भास्करराव आमची फसवणूक झाली अशी चर्चा नंतर करण्यापेक्षा तुम्ही प्रत्येक कागदपत्र भरताना त्याचा अर्थ आणी त्यामुळे होणारे परिणाम काय याचा विचार करा.समजा तुम्ही कोरया चेकवर सही करून ठेवलीत व चेकबुक उघड्यावर ठेवलेत तर तुम्हाला न कळवता , न विचारता कोणीही पैसे काढून घेणारच ! मग नंतर दुसऱ्याला कां दोष द्यावयाचा. कुठेही निष्काळजीपणा दुर्लक्ष किंवा आळस करू नका.अंथरुणाबाहेर  पाय पसरू नका. दुसऱ्यांनी सरी घातली म्हणून तुम्ही दोरीचा गळफास लावून घेवू नका.
माझ्या अनुभवानुसार तरी ब्रोकर तुम्हाला २-३ वेळा सांगतो, आठवण करतो. तुम्ही जर दुर्लक्ष करीत आहात असे त्याला वाटले तर तुम्ही जेवढी रकम देणे बाकी असेल तेव्हढ्याच रकमेचे शेअर्स तो विकून टाकतो. न्यायाने सुद्धा हेच योग्य वाटते. परंतु तुमची ब्रोकरकडे कोणतीही रक्कम बाकी नसताना तसेच इतर काहीही कारण नसताना ब्रोकरने ‘POA’ चा गैरवापर करून तुमच्या खात्यावरचे शेअर्स विकून टाकले तर तुम्ही ‘SECURITY EXCHANGE BOARD OF INDIA’ (SEBI) कडे, ‘GRIEVANCES GRIEVANCES  CELL’कडे तक्रार करू शकता. अगदी कोर्टातही जाऊ शकता. अती लोभामुळे या गोष्टी घडतात. समजा तुम्ही लक्ष देऊ शकत नसाल तर काही दिवस व्यवहार करणे बंद करा. एवढा चटका हवाच कशाला?
समजा तुम्ही तुमच्या शेअरमार्केटमधील व्यवहारासाठी भांडवल उभे केले आहेत तेव्हढ्या रकमेमध्ये व्यवहार करायला तुम्ही एखाद्याला सांगितले. म्हणजेच भांडवल तुमचे व काढता आणी बुद्धी त्या व्यक्तीचे असे हे ‘BUSINESS MODEL’ आहे. हे ‘MODEL’ चालत असेल तर ठीक आहे..पण जेव्हा व्यवहार करणाऱ्याला वाटते की मी बुद्धी चालवतो म्हणून या माणसाला पैसे मिळतात. असे आहे तर आपल्याला पैशाची गरज असेल तर आपण या माणसाचे शेअर्स विकून टाकू आणी आपली पैशाची नड भागल्यावर या माणसाच्या खात्याला पुन्हा शेअर्स खरेदी करून जमा करू .परतू शेअरमार्केटच्या ‘VOLATALITY’ मुळे ते शक्य झाले नाही तर मग ही फसवणूक ठरते.
त्यामुळे अशा कोणत्याही भानगडीत पडू नये. काळजीपूर्वक व खबरदारी घेवून शेअर मार्केट मध्ये व्यवहार केलात तर लक्ष्मी तुमच्यावर सदैव प्रसन्न राहील
आपण घरात गरजेपुरते नोकरचाकर ठेवतो पण त्यांच्यावर अवास्तव विश्वास टाकत नाही. कठीण परिस्थितीत माणसाच्या मनाचा तोल ढळतो. त्यावेळी परिस्थितीचे साम्यावलोकन करून आपले नुकसान न होता वर्षानुवषे असलेले संबंध टिकवावे लागतात मग ते घरातल्या नोकराबरोबर असोत वा आपल्या शेअर ब्रोकर बरोबर.
‘POWER OF ATTORNEY’ चे दोन प्रकार असतात. (१) ‘GENERAL POWER OF ATTORNEY’ (२) ‘SPECIFIC POWER OF ATTORNEY’
‘GENERAL POWER OF ATTORNEY’ तुम्ही ब्रोकरला किंवा ‘DP’ ला देऊ नका. शेअरमार्केटमधील व्यवहारासाठी ‘SPECIFIC POWER OF ATTORNEY’च द्या. ही ‘POWER OF ATTORNEY’ठराविक मुदतीसाठी आणी ठराविक कामासाठी दिलेली असते. ज्या मुदतीसाठी ‘POWER OF ATTORNEY’ दिली असेल त्या मुदतीचा ‘POWER OF ATTORNEY’ मध्ये स्पष्ट उल्लेख असावा.’ POA’ ज्या कामांसाठी दिली असेल त्या कामांचाही त्यात स्पष्ट उल्लेख असावा. ‘POA’ ही ज्या ब्रोकरचे किंवा ‘डीपी’ चे नाव ‘SEBI’ कडे रजिस्टर केलेले असेल त्याच नावाने द्यावी. त्यांचे कर्मचारी किंवा डीलर किंवा असोशीएटच्या नावाने देऊ नका. ‘POA’ पूर्वसुचना न देतां रद्द करण्याची तरतूद त्यामध्ये असावी. ‘POA’ चा वापर कसा केला जातो आहे हे पाहूनच ती रिन्यू करायचा निर्णय घ्यावा. अकौंट उघडण्याचा किंवा बंद करण्याचा अधिकार ‘POWER OF ATTORNEY’ द्वारे देऊ नका. गुंतवणुकीचा अधिकार किंवा निर्णय, शेअर्स खरेदी किंवा विक्रीसाठी ऑर्डर देण्याचा अधिकार देऊ नका. पैसे किंवा शेअर्स ट्रान्स्फर करण्याचा अधिकारही देऊ नका.हा अधिकार फक्त मार्जिन मनी किंवा पूल (POOL) AKOUNTSATHEECHअकौंटसाठी मर्यादित ठेवा. ‘OFF MARKET ‘ व्यवहारासाठी‘POA’ देऊ नका.
‘POA’ दिली असली तरी ‘DMAT’ अकौंट तसेच ‘LEDGER ACCOUNT ‘ चे व प्रत्येक व्यवहारासाठी मिळणारे ‘CONTACT COPY CUM BILL’ तुम्हाला मिळाले पाहिजे. तुम्हाला ‘POA’ची एक प्रत मिळाल्यावर ती तुमच्या फाईल मध्ये जपून ठेवा.
अकौंट जर एका व्यक्तीच्या नावावर असेल तर त्या व्यक्तीच्या सहीने ‘POA’ देता येते. जर अकौंट सयुंक्त नावावर असेल तर सर्व संयुक्त खातेधारकांच्या सह्या ‘POA’  देण्यासाठी लागतात. एखादा संयुक्त खातेधारक निधन पावला तर आधी दिलेली ‘POA ‘ आपोआप रद्द होते. उरलेल्या संयुक्त खातेधारकांना नवीन ‘POA’ द्यावी लागते .  तुम्ही ज्याला ‘POA’ दिली असेल ती व्यक्ती तुमच्या वतीने अन्य व्यक्तीला ‘POA’ देऊ शकत नाही.  तुम्ही ब्रोकरला जरी ‘POA ‘दिली असेल तरी तुमचे  अधिकार अबाधित राहतात. व तुम्ही केव्हाही ते अमलात आणू शकता.
शेअर्स खरेदी वा विक्री करण्याचा अधिकार ‘POA’ द्वारा देऊ नका. यासाठी ‘POA’ मध्ये ‘PORTFOLIO MANAGEMENT ‘चे अधिकार असणारे कलम असणार नाही याची काळजी घ्या. तुम्ही दिलेल्या‘POA’च्या आधारे केलेल्या प्रत्येक व्यवहाराची माहिती तुम्हाला मिळावयास पाहिजे.तुम्ही दिलेल्या ‘POA’चा उपयोग ब्रोकर तुमच्या  व्यवहारासाठीच करू शकतो . ब्रोकरच्या वैयक्तिक किंवा त्याच्या  धंद्याशी संबंधीत व्यवहारासाठी किंवा अन्य ग्राहकांच्या व्यवहारासाठी त्या ‘POA’ चा उपयोग होता कामा नये. तसेच तुमचे  अन्य ब्रोकरकडे असलेले देणे तो या ‘POA’चा उपयोग करून वसूल करू शकत नाही.
‘POA’ देणे सेबीने किंवा ‘BSE’ किंवा ‘NSE’ने सक्तीचे केलेले नाही/ हे सर्वस्वी तुच्या मर्जीवर अवलंबून आहे.तुम्ही दिलेली ‘POA’ तुम्ही कधीही रद्द करू शकता.
मला वाटते आता तरी तुमची ‘POA’ ची भीती गेली असेल.
आता एक अगत्याचे सांगणे, तुम्ही ब्रोकरशी बोलताना फक्त विषयाशी संबंधीत व जेवढ्यास तेव्हढेच बोला. अनवधानाने किंवा अगदी तणावपूर्ण परिस्थितीत सुद्धा त्याच्या ज्ञानावर अवाजवी विश्वास दाखवू नका किंवा “शेठ आज तुम्ही या व्यवसायात इतके वर्ष आहात तुम्ही काय आमच्यासाठी अयोग्य करणार आहात कां? तुमच्या ज्ञानाचा आमच्या भल्यासाठी उपयोग झाला तर चांगले!” असे संवाद ब्रोकरच्या ऑफिसमध्ये गेल्यावर कधी करू नका. लक्षात ठेवा एका प्रकारे तुम्ही ब्रोकरला ही तोंडी ‘POA’ दिल्यासारखेच होते. ब्रोकर याचा गैरफायदा घेऊ शकतो. तुमच्या खात्यावरचे व्यवहार तुम्हीच स्वतः तुमच्या ज्ञानावर व निर्णय घेण्याच्या शक्तीवर अवलंबूनच करा. म्हणजे दुसऱ्याला दोष द्यायची किंवा हळहळ करायची वेळ येणार नाही..
‘MADAM,मी तुम्हाला एक प्रश्न विचारू ? तुम्हाला राग तर येणार नाही ?’  कुलकर्णी थोडे चाचरत म्हणाले.
‘ विचारा कि काय विचारायचे असेल ते ! खुशाल विचारा!
“MADAM, तुम्ही ‘POA’ दिली आहे कां?
त्यांना सांगितल आणि तुम्हाला पण सांगते नाही मी दिली नाही व देण्याचा विचारही नाही. तुम्हीसुद्धा ‘POA’ दिलीच पाहिजे असे बंधन तुमच्यावर नाही जर ‘POA’ द्यायचा निर्णय तुम्ही घेतलात तर पुढील पथ्ये जरूर पाळा
(१)    व्यवहार चोख ठेवा
(२)   ‘POA’ विशिष्ट कामासाठी किंवा कालावधीसाठीच द्या.
(३)   गैर किंवा चुकीच्या व्यक्तीला ‘POA’ देऊ नका. ‘POA’ ची एक कोपी तुमच्याजवळ ठेवा.
(४)   काम झाल्यावर ‘POA’ रद्द करा.
(५)  आपल्या ‘DMAT’ तसेच ट्रेडिंग अकौंटवर सतत लक्ष ठेवा. गाफील राहू नका.
(६)   सावधान रहा आणी लक्ष्मीला तुमच्या घरी येण्यासाठी प्रसन्न करा.
ही सर्व काळजी घेतल्यास आपण ‘POA’च्या चक्रव्युहात न अडकता सहीसलामत बाहेर पडाल.
पुढील भाग वाचण्यासाठी इथे क्लिक करा

2 thoughts on “माझी वाहिनी – लेख ५ – चक्रव्यूह 'Power of Attorney' चा 

  1. Pingback: माझी वाहिनी – लेख ४ | Stock Market आणि मी

  2. Pingback: माझी वाहिनी – लेख ६ | Stock Market आणि मी

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.